КОРРУПСИЯ-ОҚИБАТҲОИ МАНФӢ
Коррупсия яке аз мушкилоти ҷиддитарин ва мураккаби ҷомеаи муосир ба ҳисоб рафта, ҳамчун истифодаи суиистифодакоронаи мансаб ё ваколатҳои давлатӣ барои ба даст овардани манфиатҳои шахсӣ, гурӯҳӣ ва моддӣ фаҳмида мешавад. Ин падидаи номатлуб на танҳо ба иқтисодиёт, балки ба пояҳои ахлоқӣ ва ҳуқуқии давлатдорӣ зарари ҷуброннопазир ворид мекунад. Аслан коррупсия дар шаклҳои мухталиф, аз ҷумла ришвахорӣ, хешутаборбозӣ, тасарруфи маблағҳои буҷетӣ ва истифодаи нуфузи сиёсӣ барои мақсадҳои хусусӣ зоҳир мегардад. Вақте ки шахсони мансабдор ба ҷои хидмат ба халқ ва риояи қонун ба манфиатҳои кӯтоҳмуддати худ авлавият медиҳанд, эътимоди мардум нисбат ба ниҳодҳои давлатӣ коҳиш ёфта, адолати иҷтимоӣ поймол мешавад.
Дар сатҳи иқтисодӣ коррупсия монеаи асосӣ барои рушди устувор ва ҷалби сармояи хориҷӣ мебошад, зеро он боиси пайдоиши рақобати носолим мегардад ва маблағҳои барои соҳаҳои муҳими иҷтимоӣ, ба монанди маориф ва тандурустӣ пешбинишударо ба ҷайбҳои алоҳида равона мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ бошад, ин зуҳурот волоияти қонунро заиф сохта, боиси беҷазо мондани ҷинояткорон ва афзоиши нобаробарӣ дар ҷомеа мегардад. Мубориза бо ин вабои аср на танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, балки масъулияти ҳар як узви ҷомеа аст, зеро бе ташаккули маданияти зиддикоррупсионӣ ва шаффофияти комил дар идоракунии давлатӣ маҳви он имконнопазир менамояд. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки танҳо бо роҳи ҷорӣ кардани технологияҳои рақамӣ, озодии баён ва назорати қатъии ҷамъиятӣ метавон сатҳи ин зуҳуротро ба ҳадди ақал расонида, заминаи мусоидро барои пешрафти ҳамаҷонибаи кишвар фароҳам овард.
Барои фаҳмидани сабабҳои воқеии коррупсия, бояд ба таҳлилҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии созмонҳои бонуфузи ҷаҳонӣ, аз ҷумла Бонки Ҷаҳонӣ ва Хазинаи Байналмилалии Асъор такя кард. Ин падида на танҳо аз ахлоқи шахсӣ, балки аз норасоиҳои системавӣ сарчашма мегирад.
Яке аз сабабҳои асосӣ ва собитшудаи коррупсия ин сатҳи пасти музди меҳнат дар бахши давлатӣ нисбат ба хароҷоти зиндагӣ мебошад. Тибқи тадқиқотҳои иқтисодӣ, вақте ки маоши хизматчии давлатӣ аз ҳадди ниёзи оилааш камтар аст, эҳтимолияти даст задани ӯ ба ришвахорӣ то 60% зиёд мешавад. Ин ҳолат коррупсияро аз як ҷиноят ба як воситаи “зиндамонӣ” табдил медиҳад.
Омили дигари дақиқ ин мавҷудияти монеаҳои зиёди бюрократӣ ва иҷозатномадиҳӣ мебошад. Факти иқтисодӣ нишон медиҳад, ки ҳар қадар шумораи имзоҳо барои гирифтани як иҷозатнома бештар бошад, ҳамон қадар сатҳи коррупсия дар он соҳа боло меравад. Дар ин маврид “ришои суръатбахш” пайдо мешавад, ки соҳибкорон барои гузаштан аз монеаҳои сунъӣ маҷбур мешаванд маблағ пардохт кунанд. Масалан, дар кишварҳое, ки раванди бақайдгирии тиҷорат пурра рақамӣ шудааст, сатҳи коррупсия дар ин самт то 80% коҳиш ёфтааст.
Набудани шаффофият дар харидҳои давлатӣ низ аз сабабҳои калидӣ аст. Тибқи омори Созмони ҳамкории иқтисодӣ ва рушд (OECD), тақрибан 57% ҳолатҳои коррупсияи фаромиллӣ дар раванди тендерҳои давлатӣ ба амал меоянд. Вақте ки рақобат ношаффоф аст ва қарорҳо дар паси парда гирифта мешаванд, маблағҳои буҷетӣ ба осонӣ тасарруф мешаванд.
Инчунин, заифии низоми судӣ ва беҷазоӣ сабаби мустақими афзоиши коррупсия мебошад. Агар эҳтимолияти ошкор шудан ва ҷазо гирифтани мансабдор паст бошад, фоидаи аз коррупсия ба даст омада аз хавфи он боло меистад. Факти ҳуқуқӣ нишон медиҳад, ки дар кишварҳои дорои низоми судии мустақил, ҳатто агар маошҳо чандон баланд набошанд ҳам, сатҳи коррупсия ба далели тарси аз ҷавобгарӣ ва аз даст додани обрӯ ба таври назаррас пасттар аст.
Дар ниҳоят, инҳисори ҳокимият ва набудани назорати ҷамъиятӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Формулаи машҳури иқтисодшинос Роберт Клитгаард собит мекунад, ки Коррупсия = Монополия + Иродаи мутлақ – Ҳисобдиҳӣ. Яъне, вақте ки мансабдор ҳуқуқи ягонаи қарор қабул карданро дорад ва касе аз ӯ ҳисобот намепурсад, пайдоиши коррупсия як амри ногузир мегардад.
Оқибатҳои коррупсия барои ҷомеаи муосир фалокатбор буда, мисли зангзании металл таҳкурсии давлат ва боварии мардумро аз байн мебарад. Ин падида на танҳо як ҷинояти иқтисодӣ, балки монеаи асосии адолат ва пешрафт дар тамоми соҳаҳои ҳаёт мебошад.
Дар сатҳи иқтисодӣ, коррупсия боиси пайдоиши рақобати носолим мегардад, ки дар натиҷа соҳибкорони боистеъдод ва боинсоф ҷойи худро ба шахсони дорои робитаҳои коррупсионӣ медиҳанд. Ин ҳолат боиси гурези сармояи хориҷӣ мешавад, зеро ягон сармоягузор намехоҳад дар муҳити пешгӯинашаванда ва пур аз ришва маблағгузорӣ кунад. Дар натиҷа, буҷети давлатӣ маблағҳои зиёдеро, ки бояд аз андозҳо ва фаъолияти шаффофи тиҷоратӣ ворид мешуданд, аз даст медиҳад ва ин боиси суст шудани рушди маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ мегардад.
Оқибатҳои иҷтимоии коррупсия боз ҳам амиқтар ва дардовар мебошанд, зеро он нобаробарии шадидро дар ҷомеа ба вуҷуд меорад. Вақте ки маблағҳои барои маориф ва тандурустӣ пешбинишуда тасарруф мешаванд, сифати таълим паст шуда, хизматрасонии тиббӣ барои табақаҳои ниёзманди аҳолӣ дастнорас мегардад. Ин раванд боиси афзоиши сатҳи камбизоатӣ ва ноумедии ҷавонон аз оянда мешавад, ки дар натиҷа муҳоҷирати зеҳнӣ ва қувваи корӣ шиддат мегирад. Одамон эҳсос мекунанд, ки адолат вуҷуд надорад ва ин эътимодро нисбат ба қонун ва ниҳодҳои давлатӣ пурра аз байн мебарад.
Дар низоми давлатдорӣ ва ҳуқуқӣ, коррупсия волоияти қонунро фалаҷ мекунад. Вақте ки қарорҳои судӣ ё маъмурӣ бо пул харида мешаванд, ҷинояткорон аз ҷавобгарӣ эмин монда, ҳуқуқҳои шаҳрвандони оддӣ поймол мегарданд. Ин вазъият заминаро барои афзоиши ҷинояткории муташаккил фароҳам месозад, зеро сохторҳои ҷиноӣ бо истифода аз ришва ба мақомоти идоракунӣ нуфуз мекунанд. Дар ниҳоят, коррупсия имиҷи кишварро дар арсаи байналмилалӣ паст карда, боиси инзивои сиёсӣ ва коҳиши нуфузи “қудрати нарм”-и давлат мегар
дад.
Давлатов Мусоҷон Ҳиматович сардори шуъбаи таҳсилоти ибтидоии касбӣ
